Zeg je Duitsland, dan zeg je gravel. En als je gravel in Duitsland zegt, dan kan je eigenlijk niet om de prachtige Harz regio heen. Op ongeveer vijfeneenhalf uur rijden van Utrecht vind je een uitgestrekt natuurgebied, waar je mond van open valt. Het is alsof je door verschillende landen op één dag rijdt, alsof je telkens op- en neer gaat en alsof je soms even terug gaat in de tijd. Wil jij weten waarom jij moet gaan gravelen in de Harz, in Sachsen-Anhalt en Nedersaksen op de grens met voormalig Oost- en West-Duitsland? Lees dan snel verder voor meer tips om te gravelen in de Harz

De eerste lentedagen kondigen zich aan in Nederland als ik op een vroege ochtend de auto naar het station stuur. Het is het sein om mijn reispartner op te halen, de fiets in te laden en de trip naar de regio Sachsen-Anhalt te gaan maken. Ons einddoel is Benneckenstein, een dorpje diep in de Harz, op een steenworp afstand van het voormalige ijzeren gordijn. Die geschiedenis intrigeert me enorm. Het is een geschiedenis die je in de huidige tijd haast niet kan voorstellen. We reizen bijna zonder barriere de hele wereld over. Maar tot krap veertig jaar terug stond er een letterlijke muur tussen het oosten en het westen van Europa. In Berlijn was de mega zichtbaar, maar ook in de Harz, een bergachtig gebied wat zich over meerdere Duitse deelstaten uitstrekt, kun je de historie nog zien en ervaren.

Op onze voorbereiding hebben we de oude grenspost al gespot die later in een van onze routes zit. Het is zo’n klassieke wachttoren, met daaromheen een soort open terrein. Ideaal om indringers te spotten. Het is een tastbare herinnering aan een conflict.

Brocken is overal

Onderweg merk je weinig van conflict, het is een prima reis zo naar het midden van Duitsland. Via steden als Hannover en Braunschweig duiken we langzaam de Harz in. Je ziet het gebergte al van verre liggen, met de Brocken, het hoogste punt, badend in het zonlicht. Ook dat hoogtepunt zit in onze routes. Letterlijk en figuurlijk.

Explore the Harz

Maar we zijn dus op weg naar Benneckenstein, naar Pim en Carla. Twee vijftigers, die in COVID-tijd hun zoektocht naar meer rust en ruimte ineens een wending zagen krijgen, die ze wellicht niet hadden verwacht. Het resultaat was in ieder geval een huis in Sachsen-Anhalt, waar nu een b&b, Explore the Harz in gevestigd is. Pim is fanatiek fietser en kent de beste routes in de regio en het onderkomen ligt perfect om de regio helemaal in je op te nemen.

Eenmaal aangekomen worden we hartelijk ontvangen. Pim is nog druk aan het klussen, want de week erop is een belangrijk weekend met veel gasten. Een B&B is nooit af, maar als je dan tijdens het klussen ook ineens een douchewand in 1000 splinters hebt. Enfin, never a dull moment.

We pakken uit, doen koffie en maken ons snel klaar voor een eerste kennismaking. Pim had vooraf al vier routes voor ons gemaakt, elk met een eigen thema. Highlights? Een stukje DDR-geschiedenis, de Brocken, de Rappbodetallsperre en het Josephskreuz. We can’t wait.

Onze eerste kennismaking is een rondje van ongeveer 40 kilometer met start en finish in Benneckenstein. Wat opvalt is dat we binnen een kilometer eigenlijk al op gravel zitten. En wat voor gravel. Champagne, knisperend, heerlijk, prachtig gravel. En dan dus die omgeving. We draaien en keren rondom heuvels die geflankeerd worden door bomen die voor de helft zijn afgekloven. Het lijkt soms wel alsof je in een oude mijn omgeving bent. Als je vergeet dat je in Duitsland bent, dan kan het ook de binnenlanden van de VS zijn: Colorado, Utah, Arizona. Waarschijnlijk zijn Winnetou en Old Shatterhand niet in Elspe, maar hier bedacht.

Torenhoog

We rijden richting de Carlshausturm, een grote uitzichtstoren, waarvan je er in deze regio heel veel hebt. Enerzijds zijn het toeristische attracties, maar sommigen hebben ook een meer strategisch doel (gehad). Deze doet naast uitzichtsplatform ook dienst als telefoonmast. Hij werd ooit gebouwd in 1901 als telefoontoren voor de lokale smalspoortreinmaatschappij. Nu is het dus, sinds 1998, ook een uitzichtstoren. Je kunt er makkelijk omhoog met gravelschoenen en het uitzicht is schitterend. De weg ernaartoe was ook al mooi, dus we zijn goed begonnen. Onze route draait dan in de richting van de Hexenbesen, net over de grens met buurdeelstaat Thüringen. Deze bijzondere uitkijktoren heeft zelfs twee glijbanen! En het heksenthema zien we hier nog heel veel terug. Bij thuiskomst wacht ons een lekker lokaal drankje en wat te snacken. Ideaal.

In de avond eten we iets verderop bij de Waldhaus Wolfsbachmühle. Een restaurant gerund door een Nederlands echtpaar. Met enkele Nederlandse gerechten, maar zeker ook de bekende Duitse degelijke kost. Het Delfts-blauw aarde werk aan de muur zorgt voor een glimlach. Net als de inkijk in de ondergrondse oude kelder. Top.

East meets west

Sorge is een gehucht van niks. Op een doordeweekse dag zie je enkel wat ouderen hun straatje vegen. Niets op straat doet je denken aan de geografische importantie van dit plaatsje. Het heeft een station, waar de stoomtrein stopt. Maar belangrijker: het was het laatste dorpje voor de grens tussen oost- en west. In het dorp zie je dat bij het station waar ook het grensmuseum is gevestigd. Voor de echte visuele indruk moet je ongeveer twee kilometer buiten het dorpje zijn. Daar staat nog de grenswachterstoren en zie je nog de hekken.

We worden opgevangen door de voormalige burgemeester. Zij woonde hier ook tijdens de koude oorlog. De verhalen die ze verteld blijven lang hangen. Net zoals de beklimming van de voormalige wachttoren en de zichtbare grens. De herdenkingsplaatjes aan de vluchters die hier gesneuveld zijn doen de rest. Het maakt diepe indruk. Het is een opmaat voor een bijzondere dag.

Kever

Ken je die uitdrukking “If you think you are too small to make a difference, try sleeping with a mosquito”? De equivalent in het Harzgebergte is de Schorskever, of bastkeve, een beestje slechts 5 millimeter groot is. Een luficerkopje. Deze kever heeft echter een enorme invloed op het landschap in de Harz. Een monocultuur van naaldbomen, neergezet als onderdeel van herstelbetalingen na de oorlog en klimaatverandering zorgen voor de ideale broedplaats.

Rookpluimpjes komen incidenteel boven de bergtop uit. Het lijkt op een verschuivend haardvuurtje. De bron van deze rookwolkjes? Een stoomtrein. De regio is thuis voor een echte stoomtrein, die ook grappend ‘Hogwarth’ wordt genoemd. Hij rijdt over het smalspoor, je ziet ‘m van ver en als je er naast staat hoor je ‘m ook. Het is vooral een toeristenattractie, die blijkbaar een sloot geld kost. Het zorgt wel weer voor een goed verhaal. De trein rijdt eigenlijk met ons mee deze route, want het eindstation is de Brocken.

Observatietoren op de Brocken

De top van de Brocken. Het is niet de mooiste berg ter wereld. De klim ernaartoe, door de bossen of wat daar van over is, haakt op een gegeven moment in met het smalspoor. Een foto met ‘Hogwarth’ is dan bijna niet te vermijden. Wat ook niet te vermijden is: in april nog enkele flarden sneeuw. Hoewel de zon vol schijnt, daalt de temperatuur hier ’s nachts nog naar het nulpunt. En dus ligt er nog sneeuw in de schaduw. De weg naar de Brocken is weer van dat heerlijke gravel. Champagne, maar dan de Duitse variant. Sekt waarschijnlijk. We nemen er meer dan genoegen mee.

Het laatste stukje naar de top is geasfalteerd en zoals gezegd: vrij toeristisch. Iedereen wil op de foto met het hoogste punt van de regio. Het observatorium, Brockenhaus, op de top is mooi om te bezoeken én had in de vele oorlogen een functie als communicatiecentrum en in de tijd van de Koude Oorlog had de Stasi hier ook zijn intrek genomen. Het is een bezoekje waard. De soep uit de kantine hebben we overgeslagen, maar dat was een lokale specialiteit.

Maanlanding

We rijden wederom door dat haast bizarre maanlandschap. Wat opvalt, naast de bijzondere omgeving, is de rust. We komen haast niemand tegen. Buiten de beklimming van de Brocken, waar het wel toeristischer is, zie je geen kip. Een verdwaalde wandelaar, twee fietsers. Verder niks. Je komt overigens ook bijna geen cafe’s of dorpjes tegen. Dat zal je echt even moeten plannen. De afdalingen en de wegen zijn soms een beetje uitdagend, maar vaak mooi en glooiend. Dit natuurpark biedt eigenlijk alles wat je wilt als gravelaar.

Na een lange tocht sturen we weer naar Benneckenstein. Daar wacht het haardvuur en de goede zorg van Pim en Carla. Het diner is verderop, bij een degelijk Duits restaurant Zwölfender in Schierke. De weizen en de schnitzel gaan er goed in.

Op naar het water

Duitsland staat voor mij gelijk aan stuwmeren. Een stausee, dat blijft toch altijd iets moois. In de Harz-regio vind je meerdere grote meren met bijbehorende dammen. De mooiste en indrukwekkendste van allemaal is de Rappbodetalsperre, het groet doel van vandaag.

IJzeren kruis

Voor onze route moeten we een klein stukje rijden met de auto. Vanwege het weer rijden we ‘m nog iets verder, zodat we de voorspelde regen net ontlopen. We starten daardoor onderaan de beklimming naar het Josephskreuz, een attractie in de regio.

Het Josephskreuz is een bijzondere constructie. Ergens op een berg, in de zuid-oost hoek van de Harz staat ie te shinen. Het is een stukje vakwerk uit 1896. Staal, stevig, bijzonder. Het is de opvolger van het houten Josephskreuz dat hier in 1850 werd neergezet (en werd geraakt door de bliksem en affikte). Qua design doet het nog het meest denken aan de Eiffeltoren, wat ook als voorbeeld werd genomen. Deze zal echter wat meer tongen los maken dan de beroemde Franse broer. Het uitzicht op de top is wel spectaculair. Het enige nadeel? Het waait er vrij hard. Met gravelschoenen de trap op is daarnaast ook wel een avontuur. Ik heb dan geen hoogtevrees, maar ik vind de 100 traptreden omhoog wel een ding. Gelukkig zijn we de enigen die met deze wind en frisse temperatuur omhoog willen. Poppetje gezien. Kastje dicht.

Vanaf daar is het naar beneden en dan richting de Rappbodesee. Daarvoor moeten we wel een flink stuk noord-oost rijden. Hier wisselen we wat meer standaard gravelpaden af met bos, maar ook wel wat asfalt in een kloof waar we doorheen rijden. Alsnog vrij mooi, maar net weer anders dan de naaldbomen en de weidsheid van de twee dagen ervoor. We gaan straks voor een andere weidsheid bij de dam. Om daar te komen moeten we op het laatst nog even een flink klimmetje doen, die dwars door het bos gaat en waar je letterlijk bij de dam uitkomt. Het uitzicht? SUPER!

Rappbodetalsperre

De Rappbodetalsperre is een degelijk stukje Duits vakwerk. Het is de hoogste stuwdam van Duitsland, met 106 meter hoogte in totaal. De dam is tussen 1952 en 1959 aangelegd en houdt zo’n 113 miljoen kubieke meter water tegen in het aanpalende meer. Als attractie is er recent een hangbrug toegevoegd, waar je overheen kunt lopen, waar je vanaf kunt bungee-jumpen, maar waar ook een zipp-line is gemaakt. Voor de echte waaghalzen. Ik vind de hangbrug en de bijbehorende uitzichtstoren wel voldoende. Ik ben een beetje een held op sokken. Of naja, gravelschoenen. Bij de kassa is ook een kleine uitspanning waar je wat kunt eten. De zoete aardappelfritten smaken lekker.

Na de hangbrug en wat foto’s rijden we verder en volgen we de vorm van het meer. Een mooi uitzichtspunt valt ons ten deel, met nog meer foto’s tot gevolg. Daarna is het afdraaien richting Stiege, waar we eigenlijk hadden moeten beginnen om verder via Stolberg weer richting het Josephskreuz te gaan. Stolberg, bekend van Juliana van Stolberg, is overigens een sfeervol stadje met een mooie burcht.

Leuk om te stoppen, maar we hadden even wat meer behoefte aan de warmte van de auto. Als we de dag afsluiten bij het aanbevolen restaurant, dan is dat nog wel even grappig: het is een slagerij met een restaurantgedeelte, Brockenbauer. Mijn medereiziger eet vegetarisch. En de lekkere steak die ik op het oog had, had ik een dag eerder moeten bestellen. Tja. Soms zit het mee. Soms zit het tegen.

Quedlinburg

Op onze laatste dag reizen we al een stukje richting huis en starten we voor een korte ronde in en om Quedlinburg, Met start in Thale , ook al zo’n prachtig dorp. We rijden hier langs het DDR-museum, waar we de onafscheidelijke trabant zien. Dit karretje is fantastisch om in te rijden (dat kan nog in Berlijn!), maar is vooral het beeld dat past bij de DDR. Verderop vinden we nog een mooie kloof die we volgen om daarna terug te draaien voor een stuk door het bos, op weg richting de Teufelsmauer. Daarvoor komen we nog langs Quedlinburg, waar we ook de burg en het prachtige vakwerkstadje bezoeken. Niet slecht.

Teufelsmauer

Als je er dichtbij staat, dan zie je vooral veel steen, dat recht omhoog staat.Maar van een afstandje, vormen de grote rotsblokken gezamenlijk een muur. De blokken lijken wat random neergegooid, vandaar waarschijnlijk de vernoeming naar de Duivel. Wie doet dit immers, of hoe zou dat nou kunnen? Het zorgt ervoor dat het hier vrij druk is met wandelaars, dagjesmensen en andere toeristen, zoals wij. Wel de omweg waard.

Heksenthema

Een ding hebben we nog niet benoemd. In deze regio draait heel veel om ‘hekserij’. Wees niet bang, je zult absoluut niet besprongen worden door heksen in de nacht. Maar volgens de mythologie is deze regio de plek waar de heksen dansten voordat ze naar de Brocken vlogen. Vandaar dat je in Thale de ‘Hexentanzplatz’ kunt vinden en dat je in de regio enorm veel verwijzingen naar heksen vindt. Zeker in aanloop naar de Walpurgisnacht (30 april op 1 mei) staan in de dorpen en stadjes overal heksen. En nee, dan heb ik het niet over de vervelende buurvrouw, maar meer over allerlei poppen en wat al niet meer. Het zorgt voor een leuk en soms koddig gezicht.

Explore the Harz: home away from home

Tijdens onze reis verbleven we bij Carla en Pim, die samen Explore the Harz runnen. Hun B&B in Benneckenstein was letterlijk een home away from home. Huiselijk is het juiste woord. Een open haard, een plek om je fiets te stallen. Een drankje bij thuiskomst. Een fijne kamer met een goed bed. Tips en tricks voor de regio. Als we hadden gewild, hadden we de schnapps proeverij ook kunnen meepakken, maar na lange dagen fietsen was schnapps een stap te ver.

Maar wat ook opvalt: bij huiselijke warmte hoort ook een goed gesprek. Dat klinkt cliché, maar dat was het wel. Het ging over leven, over werk, over gezin, alsof je elkaar al een tijdje kent. En dat was niet zo, want Pim en Carla waren tot aan dit weekend onbekenden. We hadden enkel één keer getelefoneerd en wat geappt om deze trip voor te bereiden.

Ik vind dat soort dingen een kwaliteit. Dat je iemand die je niet kent, thuis kunt laten voelen. Dat diegene kan landen na een dag buiten zijn, zonder dat hij of zij zich gedwongen voelt iets te moeten. Vandaar: van harte aanbevolen en niet omdat ze ons drie nachten hebben gehuisvest. Nee, omdat het klopt.

Routes Harz Mountains

Meer informatie en handige links

• Wil je naar de Titan? Dan heb je tickets nodig, die kun je hier bestellen of kopen bij de balie
• Op de website van Harzer Tourismusverband vind je alle info over andere hoogtepunten in de regio, o.a. de Brocken, het Josephskreuz en meer.

Deze reis werd mede mogelijk gemaakt door Sachsen-Anhalt Tourismus.